Khi giá sầu riêng lao dốc vì ách tắc kiểm nghiệm, nhiều nhà vườn hỏi: “Nhà tôi không xịt gì lạ, sao trái lại có cadimi?” Câu trả lời nằm dưới chân cây. Lãnh đạo Bộ Nông nghiệp và Môi trường từng khẳng định nguyên nhân sâu xa là tồn dư trong đất từ tập quán canh tác kéo dài, không phải do người dân cố tình đưa vào.
Cadimi đến từ đâu?
Cadimi có sẵn trong đá và đất tự nhiên ở mức thấp. Lượng tăng thêm trong vườn đến từ ba nguồn chính:
- Phân bón, đặc biệt là phân lân. Quặng phosphate tự nhiên thường lẫn cadimi, và một phần đi theo vào phân thành phẩm. Các chuyên gia và cơ quan chuyên môn xác định việc lạm dụng phân gốc lân như DAP trong thời gian dài là nguyên nhân chính.
- Nước tưới từ nguồn bị ảnh hưởng bởi nước thải công nghiệp, đô thị.
- Bụi và khí thải lắng đọng xuống đất, nhất là vườn gần khu công nghiệp, lò đốt.
Kiểm tra nội bộ của một doanh nghiệp công nghệ nông nghiệp cho thấy khoảng 70% vườn có dấu hiệu nhiễm cadimi do bón thừa lân, và khoảng một nửa số vườn bón gấp đôi lượng cần thiết.
Vì sao đất chua làm cây hút cadimi nhiều hơn?
Trong đất, cadimi tồn tại ở nhiều dạng: dạng hòa tan trong nước đất, dạng bám trên keo sét và chất hữu cơ, dạng kết tủa khó tan. Cây chỉ hút được phần hòa tan và dễ trao đổi.
Khi pH đất thấp, ion H+ nhiều sẽ “đẩy” cadimi ra khỏi bề mặt keo đất vào dung dịch. Lượng cadimi rễ có thể hút tăng lên đáng kể, dù tổng cadimi trong đất không đổi. Ngược lại, khi pH tiến gần trung tính, cadimi bị giữ chặt hơn và khó lên cây.
Đây là điểm mấu chốt với miền Tây: đa số đất vườn sầu riêng ở đây chỉ có pH khoảng 5,0–5,5, vùng tốt lắm mới đạt 6,0, trong khi khoảng pH phù hợp cho sầu riêng được khuyến cáo là 5,5–6,5. Khảo sát của Viện Cây ăn quả miền Nam cũng ghi nhận đất càng tiệm cận trung tính thì nguy cơ cây hấp thu cadimi càng giảm.
Bón lân nhiều làm đất chua thêm
Vòng luẩn quẩn thường gặp: bón nhiều phân hóa học, đặc biệt phân đạm gốc amoni và phân lân, khiến đất chua dần. Đất chua lại khiến cadimi linh động hơn. Trong khi đó, chính phân lân mang thêm cadimi vào đất. Mỗi vụ một chút, sau nhiều năm, lượng tồn dư đủ để đẩy trái sát ngưỡng 0,05 mg/kg.
Đất có cadimi chưa chắc trái vượt ngưỡng
Khảo sát năm 2025 của Viện Cây ăn quả miền Nam trên 63 mẫu đất vườn sầu riêng cho thấy khoảng 60% mẫu có cadimi trên 0,05 mg/kg đất, nhưng trong hơn 300 mẫu cơm sầu riêng, chỉ khoảng 5% vượt ngưỡng 0,05 mg/kg mà Trung Quốc áp dụng. Điều này cho thấy:
- Tổng cadimi trong đất chỉ là một phần câu chuyện; dạng linh động (phụ thuộc pH, chất hữu cơ) mới quyết định.
- Phần lớn vườn vẫn có thể xuất khẩu an toàn nếu được quản lý đúng.
- Nhóm vườn rủi ro cao cần được nhận diện sớm bằng số liệu, không phải bằng cảm tính.
Dấu hiệu vườn thuộc nhóm rủi ro cao
| Dấu hiệu | Vì sao đáng lo |
|---|---|
| pH đất dưới 5,5 | Cadimi linh động mạnh, rễ dễ hút |
| Bón DAP, lân liều cao nhiều năm liền | Tích lũy cadimi từ phân |
| Đất nghèo hữu cơ, ít bón phân chuồng hoai | Ít “chỗ bám” giữ cadimi |
| Gần khu công nghiệp, nguồn nước thải | Thêm nguồn cadimi từ nước, bụi |
| Chưa từng phân tích đất, phân bón | Không biết mình đang ở đâu |
Bước tiếp theo cho nhà vườn
- Lấy mẫu đất (đo pH và cadimi) và mẫu phân bón đang dùng để phân tích.
- Đối chiếu kết quả để biết vườn thuộc nhóm nào.
- Áp dụng biện pháp cải tạo phù hợp: xem vôi, than sinh học và quản lý phân bón để giảm cadimi.
- Sàng lọc trái trước thu hoạch trước khi quyết định đi xuất khẩu.
Nhà nước cũng đang định hướng xây dựng bản đồ cảnh báo cadimi cho các vùng sầu riêng trọng điểm, dựa trên mẫu đất, nước tưới và phân bón. Dữ liệu của từng vườn chính là mảnh ghép đầu tiên của bản đồ đó.
Cần lấy mẫu và kiểm nghiệm Cadimi, Vàng O cho lô sầu riêng, mít?
AgriSure tiếp nhận yêu cầu, tư vấn quy trình và kết nối dịch vụ lấy mẫu, kiểm nghiệm với phòng thử nghiệm đối tác được công nhận ISO/IEC 17025:2017 (VILAS 1630) cho Cadimi, Vàng O trên sầu riêng, mít. Gọi hoặc Zalo 0878 997 698 để được báo giá và đặt lịch.
Tài liệu tham khảo
- Diễn đàn Doanh nghiệp: Thứ trưởng nói về nguyên nhân cadimi
- Nông nghiệp và Môi trường: Làm chủ kỹ thuật sầu riêng vụ nghịch
- Nông nghiệp và Môi trường: Cần giải pháp thuận thiên để kiểm soát Cadimi
- VCCI: Phát triển sầu riêng bền vững từ giám sát sản xuất
- VnBusiness: nguyên nhân cadimi do phân gốc lân (DAP)
- Nông nghiệp và Môi trường: Lập bản đồ cảnh báo Cadimi
Số liệu cập nhật đến tháng 10/2026. Danh sách phòng kiểm nghiệm và yêu cầu của thị trường nhập khẩu có thể thay đổi; vui lòng kiểm tra lại thông tin chính thức trước khi xuất hàng.